Azərbaycanın dahi sənətkarından olan Hüseyn Cavid öz yaradıcılığı ilə 19-cu və 20-ci əsrlərdə böyük şöhrət tapmış simalardandır. Onu haqlı olaraq zamanın güzgüsü adlandırırdılar. Və bu güzgü bir çox mənfi ünsürlər tərəfindən sındırılmağa cəhd göstərilsədə bu cəhdlər puça çıxdı. Çunki dahi sənətkar artıq bütün reallıqları öz güzgüsündə əks etdirməyə müvəffəq olmuşdu.

Hüseyn Cavid Molla Abdulla Məşədi Qulu oğlu 1843-cü ildə Naxçıvanın Şahtaxtı kəndində ruhani aıləsındə dünyaya göz açıb. Atası Məşədi Qulunu haqlı olaraq “ başı əmmaməli ziyalı” adlandırırdılar. Məşədı Qulu aşıq şerlərını və klassik şairlərin əsərlərini sevə- sevə əzbərləyər, məclislərdə onları muğam üstündə oxuyardı. Molla Abdulla ruhani silkinə mənsub bir rövzəxan olsa da, musiqiyə, muğama və şerə daha çox meyl göstərən mollalardan idi. Səsinin səlisliyinə və gözəlliyinə görə onu tez- tez Bakı, ,Şamaxı, Gəncə, İrəvan və Cənubi Azərbaycan şəhərlərinə dəvət edirdilər.

Molla Abdullanın istək və nıyyətilə böyük oğlu Məhəmməd İranda ali ruhani təhsili almış və “ Şeyx “ rütbəsi qazanmışdı. Atasının eyni təkid və təklifi ilə Hüseyndə əvvəlcə İranda, sonra Türkiyədə kamil təhsil almışdı. Buradan göründüyü kimi elm Molla Abdulla ailəsinin əsas qayəsi idi. Odur ki, bu nəslin bütün nümayəndələri elmə xüsusı həvəs göstərmiş və çoxu müəllim olmuşdur. Hüseyndə həmçinin ...

Bununla yanaşı Hüseyn Cavid həmdə mütəfəkkir şair, gözəl dramaturq və böyük filosof idi. İslam aləmində movcud olmuş ideyalar, süfi meylləri və ümumiyyətlə sufizm təriqəti o dövrün bir çox yazıçı və şairlərı kimı Hüseyn yaradıcılığında da özünü biruzə vermişdir. Onun yaradıcılığına fikir versək görərik ki, bir çox məqamlar işıqlı cəhətlər sufi təriqətinin mistik maqamlarını xatırladır, ümumilikdə isə, Hüseyn Cavid heç bir inama sığmayan şairdir. O Allah bir olduğu kimi dində, bir olduğuna inanır, bütün dinləri Hüseyn Cavid fövqündə durur. Yeganə din arzusuna öz şerində o belə ifadə edir:

Din bir olsaydı yer üzündə əgər,

Daha. məsud olurdu cinsi bəşər

Hüseyn Cavidin əsərlərindən açıq- aydın görmək olar ki, o, bəşər övladını xoşbəxt və bəxtiyar görmək istəyirdi. Onun üçün milliyətindən, dinindən və mənsubıyyətindən asılı olmayaraq hər bir insanın bəxtiyarlığı nəticə etibarı ilə millətlərin son nəticədə isə bəşəriyyətin bəxtiyarlığıdır.

Onun “Mənim tanrım” şerinə fikir versək bunun şahidi olarıq.

Hər qulun cahanda bir məkanı var.

Hər əhli- halın bir qibləqahı var.

Hər kəsin bir eşqi, bir Allahı var,

Bənim tanrım gözəllikdir , sevgidir.

Həzz etmədim fırqədən, cəmiyyətdən

Zövq alamam hərbıdən, siyasətdən

Bir şey duymam fəlsəfədən, hikmətdən,

Bənim ruhum gözəllikdir sevgidir.

Bununlada görüruk ki,bu hikmətlərin müəllifi Hüseyn Cavid l haqq- ədalət yolunu uca tutan böyük mütəffəkkir idi.