- 2 -

Əvət, Naxçıvanda görülən işlər keçən nömrədə görüldü. İmdi işin kökünü araşdırmaq lazım. Çünki hökumət əski məktəbi öz əlinə aldı.
Ondan bir çox adamların şübhəyə düşmək ehtimalı var. Şübhəsiz, ana dili nə qədər lazım isə, hökumət dili də o qədər vacibdir. Lakin Əli aşını, Vəli aşına qarışdırmamalı. “Qorodskoy” məktəblər başqa, milli məktəblər daha başqa bir şeydir. Burada yalnız iki sual nəzərə çarpır: məktəbdən məqsəd nədir? Və kimlər hansı məktəblərə getməlidirlər? Elm hər dildə birdir. Elmdə təəssüb yoxdur. Ancaq bir para şərtlər vardır ki, nəzəri-diqqətə almaq faydasız olmaz. Elmdən edilən istifadə yalnız mənəviyyata münhəsir deyil. Maddiyyat ilə də münasibətdar olmalıdır.
Ən əvvəl məktəbdən məqsəd yazıb-oxumaqdır ki, ibtidai məktəblər bunun üçündür və hər millətin bütün əfradına vacib bir vəzifədir. Necə ki, Avropa hökumətləri bunu məcburi bir qanun şəklinə qoymuşlardır. Üç-dörd il zərfində istər qız olsun, istər oğlan olsun ibtidai təhsil görməlidir. Lakin bu məktəblərə gələn çocuqlar əksəriyyətlə fəqir, kasıb çocuqları olur ki, məktəbi ikmal edər-etməz iş arxasınca qoşacaq, özünə bir kəsbü kar arayacaq, atasına yardım edəcək.
İmdi azacıq yazı-pozu bilməlidir ki, işlərini idarə etməkdə güclük çəkməsin, hər günkü həvadisi anlamaq üçün bir-iki sətir qəzetə oxuya bilsin. Əcəba, bu qısaca məlumata bu məktəblərdə nail olmaq mümkünmüdür? Əsla!..
Hər gün üç dərs rusca, bir dərs türkcə oxunsa, o yarım-yanlış türkcədən heç bir fayda hasil olmaz. İki gün içində tamam unudular gedər. O qarışıq yazılar, o pərişan imlalar, o qəliz kəlmələr ilə əsla bir şey anlaşılmaz.
Ruscaya gəlincə, bir-iki qiraət kitabı ilə, hesab qəvaid və sairə ilə uğraşılır ki, hamısı “nəqş bər ab” qəbilindən bir şey olur. Çocuq məktəbdən çıxdığı kimi o qeyri-mənus kəlmələr də zavallının başından çıxar.
Lakin ata-anası da qüvvəsiz: imdi biçarə talein nəsinə məmnun olsun, çəkdiyi dörd illik zəhmət hədər oldu getdi. Şübhə edilsə, nümunə istənilsə hazır, həm də yüzlərcə. Lakin işi biləks təsəvvür edəcək olursaq, daha çox istifadə edilmiş olur.
Bəzi hər gün üç dərs türkcə, bir dərs rusca oxudulursa, bir iş sahibi, ticarət və sənaətcə lazım olan işlərini beş-üç kəlmə yazıb söyləşmək ilə yoluna qoya bilər.
Fəqət rus dilindən kiçik bir xatirə qalır ki, yavaş-yavaş zaman qulağını buraraqdan öyrənməyə məcbur edər.
Üç il yalnız ana dilinə məxsus qalmış olur ki, bir il ancaq əlifba ilə uğraşılır, iki il də ərəb, fars qəvaidindən lazım olanları, sonra hesab, coğrafiya, tarix, açıq olmaq şərtilə sair fünundan da bir para səthi məlumat əldə edilmiş olur.
Lakin tərzi-tədrisdə həmiyyətlə elm qarışdırılmalıdır ki, çocuğun gözünü açmaqda güclük çəkilməsin. Bunun üçün də karaşina müəllimlər lazım ki, elmi-tərbiyəyə və lisana heç olmazsa səthi surətdə vaqif olmuş olsun. Yoxsa papağan “tuti” kimi təqlidi və gevşək bir proqram təqib emək eyi bir nəticə verməz. “Vətən dili” ya “Bəsirəti-ətfal” bilənlərdən müəllimlik iddiasına düşənlər heç də az deyil. Onlar öz-özlərini bilmədikləri kimi, onlardan istifadə umanlar da yox deyil, bir kitabi bu gün öyrənib, yarın öyrətmək xəyalına düşmək çürük bir xülyadan başqa bir şey deyildir. Diqqət buyurulsun? Bir gündə əlifba dərsi vermək ixtiyarını haiz olmaq istəyən hər bir rusca müəllimi mütləq on bir il çalışıb, darülmüəllimin (seminariya) ikmal etməlidir. İmdi bu müəllimlər haradan bulunsun? Deniləcək ki, doğru bir sual olduğu şübhəsizdir. Həm də böylə müəllimlərə yalnız Naxçıvan deyil, Ordubad, İrəvan və onların təfərrüatı kimi yerlər həp bir dərəcədə möhtacdır. Lakin bu öylə bir məsələ ki, həll edilməsi çox qolaydır.
Dağa-daşa düşmək lazım deyil. Gəncə çox yaxındadır. Həm də əlin içində... Gənc məktəb ruhanisini bilməyən yox kimidir. İştə oraya gedilib az bir zaman çalışılır isə, hər arzuya nail olmaq mümkündür.
Bakıda bir-iki məktəb müstəsna olmaq şərtilə, Gəncə məktəbi Qafqaziyanın ən birinci və ən parlaq məktəbidir. Ancaq, burası şayani-heyrət ki, ana dilində təhsili-elm üçün məsafələr teyy edib, məsarifə qatlanmaq imdilik bizə çox ağır gəlir. Lakin çox yanlış bir xəyal...
Oraya müraciət edənlər çox vaxt qeyb etməzlər. Azacıq məlumati-ibtidaiyyəsi olanlar bir-iki ildə naili-məqsəd olub geri dönə bilər.
Ehtimal ki, az bir zamandan sonra məktəbin özünə məxsus pansionu da olar. O zaman on üç-on dörd yaşında çocuqlar da göndərmək mümkündür. Hər yerdən üç nəfər göndərilsə, zənnimcə ikisi tamam və yarı məsrəf ilə qəbul edildiyi kimi, biri də büsbütün məccani qəbul edilə bilər.
Gəncə məktəbi böyüyəcək, artacaq, yüksələcək, geniş bir proqram təqib edəcək, səbatlı bir darülmüəllimin olacaq. Çünki sahibləri yalnız maddətən deyil, mənən də geniş bir mühakimə, təmiz bir məslək sahibləridir.
Məktəb həm şəriətə, həm məişətə əlverişli bir məktəbdir. Dünya və axirət orada cəmdir. Sahibləri və müəllimləri şayani-təbrikdir.
İbtidai məktəblər haqqında bu qədərcik yetişir, həm insan üçün o bir başlanğıcdır, yeganə bir vəzifədir. Bir də sənət ya məslək üçün məktəblər vardır ki, onlar dəxi “qorodskoy”lar, gimnaziyalar, realnilər, seminariyalar və sair bir para məktəblərdir. İqtidarı, varı, həvəsi olanlar üçün həm münasib, həm də istifadəlidir. O xüsusda heç bir deyəcək yox. Hər kəs öz hissiyyatını dinləməli, öz yorğanına görə ayaq uzatmalıdır.
Lakin bəzi şəhərlərdə müsəlmanlar bu xüsusda da qafil davranmışlar. Azacıq etinasız olmuşlar. Məsələn: bir çox bu qisim məktəblərdə gürcülərin, ermənilərin həm şəriət, həm lisan müəllimləri olduğu halda, müsəlmanların yalnız şəriət mollası var. Lisan müəllimdən məhrumdur. Onun üçündür ki, bir çox məktəb şagirdləri az bir zamanda özlərini unudurlar. Özlərini, sözlərini bilməyirlər. Tarixlərindən, köklərindən xəbərsiz qalırlar. Bu da bir millət üçün çox böyük qəflət, çox böyük tədənnidir. Dilsiz bir millət yaşamaz, çapıq münqəriz olur. Bir millətin lisanı mövcudiyyətinin ən parlaq bürhanıdır.

(“Həqiqət” qəzeti, № 4, 5 yanvar 1910-cu il)